II.2 ❖ Orde & Kaos.
Met losse kaartjes alleen heb je nog geen verhaal. Je moet ze op de één of andere manier met elkaar verbinden. De ‘rode draad’ van je verhaal vinden. Alleen zo kan je ontsnappen uit de doolhof van je prille schrijfproces en het halfmenselijk monster van je eigen verwachtingen dat er leeft te slim af blijven. Met andere woorden: tijd om die rommel op te ruimen!
Je denkt dan ofwel: “Shit! Ópruimen” of je denkt
Zag ik nu net een gezicht in die wastafel?
Nu, het leuke is dat wij mensen betekenis kunnen geven aan werkelijk alles. Apofenie, zoals dat dan heet. Meer specifiek: we kunnen patronen ontdekken in alles. Zelfs in patronen die voorheen nog niet eerder bestonden of geen natuurlijke connectie hebben (post hoc ergo propter hoc, bijvoorbeeld). In het dagelijkse leven kan een overdosis apofenie schadelijk zijn (ze kan leiden tot misverstanden, foutief begrip, vervormde wereldbeelden, isolatie van je geliefden, gokverslaving, pareidolia, en een hele reeks andere onaangename fenomenen) maar als schrijver of kunstenaar is het je geheime wapen om origineel werk te maken (werk met een hoge mate van ‘oorspronkelijkheid’; dat niet zomaar wordt gezien als een kopie van iets anders).
Jij kan dus zelf kiezen hoe logisch je de connecties tussen je losse delen wilt maken. Kies je voor chronologisch (alles laten gebeuren op een normale tijdlijn)? Kies je voor een externe chronologie (door je verhaal zich te laten afspelen in een historische context)? — Ikzelf koos voor deze kaartjes voor de chronologie van een maakproces eerder dan de chronologie van een verhaal voor een lezer. —Kies je voor een logica waarbij je begint met datgeen wat makkelijk te begrijpen is, en dan steeds de complexiteit verhoogt? Gaat het bij jou om de specifieke relaties tussen groepen of individuen (bijvoorbeeld via een stamboom of organigram)? Is de geografische situering (op een kaart) de kern van jouw logica? Schrijf je een betoog en moet je duidelijk van het ene puntje naar het andere bewegen? Werk je met rijm(schema’s), ritme en andere vormelijke zaken die je verhaal structuur en voorspelbaarheid geven? Sorteer je op klank? Op kleur? Of geur? Alles is mogelijk. En je gekozen structuur zal je realiteit en je mogelijkheden beïnvloeden.
Je kan natuurlijk ook kiezen om helemaal niet te kiezen. In dat geval kies je misschien voor pure serendipiteit (toeval), door de willekeurige manier waarop je kaartjes nu op tafel liggen te nemen. Of is zelfs die volgorde niet helemaal niet willekeurig omdat je ze in een specifieke volgorde hebt bedacht en opgeschreven? Heeft je onderbewuste de keuzes al voor jou gemaakt? Wil je échte willekeur? Schud ze dan door elkaar. Of neem een paar kaartjes die je willekeurig plaatst. Allemaal mogelijk.
Logisch betekent voorspelbaar. Maar connecties die we al honderd keer hebben gezien voelen zo fris niet meer aan. Da’s geen kritiek op jou, het is gewoon een vaststelling. Elk verhaal heeft een zekere mate van voorspelbaarheid nodig. Hoe anders wil je je publiek bij de les houden? Maar elk verhaal heeft ook en zekere mate van onvoorspelbaarheid nodig. Hoe anders wil je je publiek verrassen en hun aandacht vasthouden? De kunst bestaat erin om een goede mix tussen beide te maken.
De duistere cabal van conceptuele alchemie
Er bestaan technieken waarmee je tegelijk logisch blijft en toch connecties maakt die niemand eerder zag. Deze technieken zijn pure semiotische hekserij. Compleet esoterisch (slechts een kleine groep ingewijden weet hoe ze werken). Zal ik er één voor jou onthullen? Oké dan, laten we ‘t eens hebben over: de techniek van de derde schakel.
Dit is hoe het werkt: je neemt één concept, bijvoorbeeld ‘vuur’. Daarop ga je vrij associëren (bedenken wat erbij past). ‘Vuur’ doet mij bijvoorbeeld denken aan ‘draken’ maar ook aan ‘brandweer’ en ‘pyromanie’. Die connecties hebben dezelfde schakel ‘vuur’ met elkaar gemeen. Maar niet veel schrijvers combineerden al ‘brandweer’ en ‘draken’. Wat als ik nu eens een verhaal schreef over een fantasy brandweerkorps dat stiekem draken inhuurt om brandjes te stichten?
Een tweede techniek om connecties te forceren is je afvragen: “Waarom net deze connectie?” of “Wat als deze connectie volslagen logisch was?” Misschien heeft het koninkrijk last van een hoge werkloosheid, en stoken ze voortdurend brandjes aan zodat ze altijd werk hebben? Boem! Voordat je ‘t weet heb je een hele thematiek aangeboord over mensen die problemen creëren om dan zelf de oplossing te kunnen zijn. Of over werkloosheid, en hoe die mensen tot wanhoop drijft.
Een derde techniek is doelbewust zoeken naar metaforen en symboliek. Je begint bij de thematiek in de vorm van iets wat je hebt meegemaakt (een moment waarop je de wereld niet begreep, waarna je er nadelen door ondervond, en hoe je dat uiteindelijk hebt opgelost). Daarna ga je dan stelselmatig elementen uit wat er echt gebeurd is (de ‘gewone’ wereld) veranderen naar iets passends wat jouw idee tegelijk bevreemdend en herkenbaar maakt.
Of je neemt één heel herkenbare formule (bijvoorbeeld een archetype uit een genre), en je verandert één heel belangrijk aspect naar iets compleet anders. (een personage, de setting, een cruciale gebeurtenis, enz.) Instant freshness gegarandeerd.
🪶 Stappenplan/vragen
Wat hoort natuurlijk bij elkaar?
Zoek de (chrono)logische volgorde.
Zoek personen die elkaar kennen om netwerken van mensen bloot te leggen.
Wat moet je begrijpen voordat je over andere concepten kan beginnen? Zoek de logische volgorde voor je informatie.
